De godin van de Waarheid

Geen godin in Egypte was zo belangrijk als de godin van de Waarheid. Met haar karakteristieke veer op haar hoofd siert zij diverse muren. In sommige afbeeldingen zien we de koning zelfs een miniatuur van haar presenteren. De Egyptenaren noemden deze godin Maät. Maar wie nu denkt dat Maät een echte godin is heeft het mis. Maät is een personificatie. Waarom was Maät zo belangrijk? Wat was haar rol en betekenis voor mensen?

Personificatie

Personificatie wil zeggen dat een begrip als ‘Waarheid’, ‘het Lot’ of ‘de Overwinning’ wordt uitgebeeld door middel van een menselijke figuur. Met personificatie zijn wij niet meer zo vertrouwd, maar in oude tijden was dit heel gebruikelijk. Personificatie kennen wij vaak alleen nog van kalenders, waarin vrouwen uitgedost met bloemen, vruchten of omringd door besneeuwde takken, de lente, de zomer of een ander jaargetijde voorstellen.

En soms herkennen we personificatie nog in beelden. Vrouwe Justitia met de weegschaal is misschien wel de meest bekende. Wij begrijpen dat dit geen godin is, ook al wordt zij als vrouw uitgebeeld. We weten dat zij de rechtvaardigheid zelf uitbeeldt.

Precies zo is het met Egyptische goden. Veel goden zijn niets anders dan personificaties. Ook Maät is een personificatie. Zij is geen godin in de betekenis van een individueel wezen zoals mensen en dieren dat zijn. De Egyptenaren wisten dat zij de structuur van de natuur voorstelt: de Waarheid zelf. Maät wordt ook wel de Natuurwet of de Kosmische orde genoemd. En tegelijkertijd verbeeldt zij Rechtvaardigheid. Maät verbeeldt de Harmonie van de kosmos, het fundament waarop al het leven is gebaseerd. Al deze begrippen die zij vertegenwoordigt zijn zo nauw met elkaar verweven, dat er eigenlijk geen onderscheid in gemaakt kan worden. Hoe al deze aspecten in elkaar grijpen zullen we in dit artikel bekijken.

Vederlicht

Het teken waaraan je Maät kunt herkennen is de veer met de gekrulde top. Meestal draagt Maät deze veer op haar hoofd, maar Maät wordt ook vaak enkel als veer uitgebeeld (afbeelding 2).

De Egyptenaren kozen niet zomaar een veer voor Maät, maar de veer van een struisvogel. Deze vogel is niet alleen de grootste vogel van Afrika, waardoor hij van zichzelf al imposante veren heeft, maar er is nog iets bijzonders aan zijn veren. In tegenstelling tot veren van andere vogels kleven de haartjes van de struisveer niet aan elkaar. Daardoor zijn ze nog lichter en luchtiger dan andere soorten veren.

Net zoals de lucht alle wezens omhult en verbindt, zo verbindt ook Maät alle wezens met elkaar.

Netwerk

Maar wat is Maät precies? Volgens de Egyptenaren komen alle wezens voort uit hetzelfde oneindige levensbeginsel. In hun diepste kern zijn zij daarom één. Niet alleen mensen, dieren en planten zijn levende wezens, maar ook planeten, sterren en mineralen zijn, volgens de Egyptenaren, levend. Al deze wezens staan op een ander ontwikkelingsniveau, maar ze zijn allemaal gelijkwaardig. Elk wezen is even goddelijk in zijn kern als de andere wezens en elk wezen, op welk niveau hij ook staat, is op weg om steeds meer van de oneindige mogelijkheden en capaciteiten die in hem besloten liggen te ontwikkelen.

Al deze wezens vormen met elkaar een groot netwerk, opgebouwd uit wederzijdse samenwerking. Geen enkel wezen kan zonder andere wezens bestaan. Mensen kunnen niet zonder andere mensen leven en zich ontwikkelen. We kunnen ook niet zonder de dieren en de planten, zelfs niet zonder de atomen of de planeten. Ons lichaam bijvoorbeeld, is opgebouwd uit levende cellen en micro-organismen. Deze cellen en micro- organismen zijn op hun beurt opgebouwd uit mineralen en atomen, uit nog kleinere deeltjes.

Dankzij deze samenwerking kunnen wij ons lichaam vormen en ervaring opdoen in de wereld. Wij, op onze beurt, geven deze kleine wezens een plaats en geschikte atmosfeer om te leven zodat zij op hun eigen niveau ervaring kunnen opdoen en kunnen groeien.

En precies zoals de kleine wezens ons lichaam vormen, zo vormen wij, samen met dieren, planten en mineralen de bouwstenen van het lichaam van onze planeet. De aarde is vervolgens weer een onderdeel van het zonnestelsel dat weer een onderdeel is van een sterrenstelsel. En dit sterrenstelsel is een onderdeel van een nog groter stelsel.

Zo leeft elk wezen binnen de sfeer van een ander wezen. Alle wezens ondersteunen en helpen elkaar op deze manier. De natuur is zo gebouwd dat elk wezen de ruimte krijgt om zich te ontplooien en zijn unieke kwaliteiten in te zetten ten gunste van het geheel. En dit is de structuur van de natuur, de Kosmische Harmonie: Maät.

Harmonie

Zoals de structuur van de natuur is opgezet, zo zou, volgens de Egyptenaren, ook de ideale samenleving eruit moeten zien. Wanneer Maät wordt uitgeoefend zet iedereen zijn kwaliteiten in, afgestemd op het geheel, precies zoals musici in een symfonie. Tegelijkertijd krijgt iedereen de mogelijkheden zich te ontwikkelen.

Volgens Maät leven betekende elkaar ondersteunen. Het betekende oprecht en eerlijk zijn, genereus en behulpzaam. ‘Ik was oprecht van hart, onpartijdig en betrouwbaar,’ zegt Wennofer. Het betekende rechtvaardig en vriendelijk zijn en voor elkaar zorgen. Biografische teksten geven aan dat mensen brood en kleding gaven aan mensen die het niet hadden, dat ze zorgden voor een overtocht voor mensen die geen vervoer hadden, dat ze de weduwe hielpen die geen man meer had. Het betekende ook dat ze elkaar ondersteunden op andere vlakken van het leven. Egyptenaren vertellen dat ze troost en bescherming boden wanneer dat nodig was, dat ze opkwamen voor de onderdrukten en hun kennis met elkaar deelden.

Ieder draagt op zijn eigen manier bij. Geen enkel wezen is hetzelfde. Iedereen is uniek en draagt iets waardevols in zich dat in niemand anders in die combinatie te vinden is. Dat maakte het leven magnifiek. Daardoor kon je elkaar aanvullen en van elkaar leren.

Goden

Toch ging het nog niet altijd even goed. Mensen waren aan het leren om volgens Maät te leven. Zo zegt de zonnegod: ’Ik maakte elk mens gelijkwaardig aan zijn buurman. Ik heb hen niet opgedragen kwaad te doen, maar het waren hun harten die niet gehoorzaamden aan wat ik zei.’[1] Het was hun eigen vrije wil om niet altijd volgens Maät te handelen.

Goden – nu in de betekenis van wezens die verder zijn ontwikkeld dan mensen – leven altijd volgens deze harmonie. Zij leven ‘van’ en ‘door’ Maät, zoals de Egyptenaren dit uitdrukken. Zij worden daarom regelmatig afgebeeld op een schuin aflopend voetstuk (afbeelding 4). Op het eerste gezicht lijkt dit voetstuk niet meer dan een sokkel voor een beeld, maar bij de Egyptenaren heeft alles een betekenis, zelfs een sokkel. Het schuin aflopende voetstuk is een hiëroglief en een teken voor Maät (afbeelding 5).

Vreugde en geluk

In lijn met Maät handelen is , volgens de Egyptenaren, heel natuurlijk. Het maakt je hart ruim en licht als een veer en vult het vol vreugde. Maät uitdrukken is ‘een grote vreugde voor het hart’, zeiden de Egyptenaren.

De hanger in afbeelding 6 bestaat uit twee hiërogliefen, een hart (ib) en een ander teken (aw). Samen is dit aw-ib en het betekent ‘vreugde’. Letterlijk betekent het ‘wijd’ of ‘ruim zijn van hart’.

Net als in onze uitdrukkingen waarin het hart een rol speelt, heeft het hart in Egyptische uitdrukkingen ook verschillende betekenissen. In de uitspraak van de zonnegod waarin hij vertelt dat het hart van de mensen niet naar hem luisterde, betekent ‘hart’ de vrije wil van de mens. De uitdrukking ‘je hart volgen’ daarentegen, betekent in het oude Egypte dat je handelt in overeenstemming met Maät. Het hart is volgens de Egyptenaren ‘de god in de mens’. De aanwijzingen die je hart je geeft zijn een goede leidraad in je leven, zegt een tekst. Een hoger deel van het bewustzijn (het goddelijke in het hart) beseft de eenheid van alle wezens. Dit deel leeft van nature volgens waarheid en rechtvaardigheid. Daarom vertegenwoordigt Maät ook de zuivere, ware natuur van elk wezen.

Wanneer je dingen onderneemt die in lijn zijn met deze kosmische harmonie, volg je de flow van de natuur. Wie volgens Maät leeft ‘kan grootse dingen tot stand brengen,’ zeiden de Egyptenaren.

Band met Thoth

Maät is nauw verbonden met Thoth. Hij wordt meestal weergegeven als een ibis of als een mens met een ibishoofd. Net als Maät is Thoth een personificatie. Hij verbeeldt wijsheid en wijsheid bevindt zich binnenin de mens. Inzicht in Waarheid, in de structuur van het universum (Maät) betekent wijsheid.

Maät, als fundament van de natuur, doordringt het hele universum. Dit is heel mooi uitgebeeld in afbeelding 8. Maät zit voor Thoth. Het beeld is zo gemaakt dat de lege ruimte tussen de vogel en de godin de veer van Maät vormt. Zo zijn de wetten van Maät altijd onzichtbaar aanwezig op de achtergrond.

De weegschaal van Maät

Maät en Thoth zijn ook samen te zien in één van de belangrijkste scènes uit het dodenboek (afbeelding 8). Deze scène verbeeldt de eerste fase die je, volgens de Egyptenaren, doorloopt na de dood. Het hart van de mens wordt gewogen ten opzichte van Maät. Op de ene schaal van de weegschaal ligt het hart van de mens en op de andere schaal de veer van Maät. Wanneer het hart van de mens vol Maät is, wanneer zijn hart zo licht is als haar veer, kan hij door naar Osiris. Op dit speciale moment kijkt de mens terug op zijn leven. Hij bekijkt al zijn handelingen en weegt ze zorgvuldig af. Dit levert een schat aan inzichten op.

Dit moment bij de weegschaal bestaat uit objectief kijken naar gebeurtenissen in je leven. Je wordt niet veroordeeld. Je kijkt zelf naar wat je er uit kan leren. Thoth, als inzicht en begripsvermogen, ziet de samenhang tussen mensen onderling en tussen mensen en andere levende wezens. Met dit hogere deel van het bewustzijn ziet de mens ook de samenhang tussen de gedachten die hij had en de situaties die hij vervolgens tegenkwam.

.

Hij ziet de logische opeenvolging van zijn gedachten en de keuzes die hij daardoor maakte, de acties die hij vervolgens ondernam en de gebeurtenissen die daar weer uit voortkwamen. Zo overziet hij het lot dat op zijn pad kwam.

Hij weet ook dat zijn handelingen resultaten zullen krijgen in de toekomst. ‘Ik ben Thoth die de dag van morgen voorspelt en de toekomst bepaalt, van wie de handeling niet teniet kan worden gedaan,’[2] zegt Thoth. Handelingen kunnen niet worden uitgewist. De resultaten daarom ook niet. De toekomst is daardoor in dat opzicht voorspelbaar. Dit heeft betrekking op alle gevolgen, op de prettige en minder aantrekkelijke.

Resultaten kunnen in een volgend leven op je weg komen, maar komen ook vaak al tijdens dit leven tot uitdrukking. Zo zegt Nefer-Sechem-Ra: ‘Ik handelde goed en juist, want ik wilde dat het mij goed ging onder de mensen.’

Thoth tekent alle daden op van de mens, precies zoals ze zijn. Hij is ‘de bekwame schrijver, wiens handen zuiver zijn’ en ‘die schrijft wat waar is.’[3] Alles wat je doet of denkt laat een indruk na. Je ‘noteert’ het ergens in je bewustzijn. Dit gebeurt heel nauwkeurig. Zo zegt Thoth dat hij ‘echt nauwkeurig is’ bij de beoordeling. Het doel daarvan geeft de tekst ook weer: ‘Zodat deze kan blijven bestaan.’[4] De inzichten die iemand op dit moment opdoet, zijn van blijvende waarde. Hij neemt ze met zich mee naar een volgend leven.

Thoth noteert niet alleen de uitslag bij de weegschaal, maar schrijft ook het lot van de mens op zijn geboortesteen. De geboortesteen bestaat uit twee stenen waartussen Egyptische vrouwen hun kinderen baarden. Deze steen vertegenwoordigt de plaats en dus de levensomstandigheden waarin je terechtkomt. Daarom werd de geboortesteen een symbool voor het lot van de mens. In afbeelding 8 is deze geboortesteen direct onder de weegschaal te zien.

De conclusies die de mens op dit moment op doet zijn ook bepalend voor de groei van zijn karakter. In een volgende fase tijdens de reis na de dood kunnen ze worden verwerkt zodat ze in het bewustzijn kunnen inzinken. Als gegroeid karakter neemt de mens ze met zich mee naar een volgend leven. Ook daarover geven tekst en beeld aanwijzingen. Bij de weegschaal staat Renenoetet als verbeelding van zijn (gegroeide) karakter. Zij verbeeldt tegelijkertijd zijn lot.

Dankzij de wetten van Maät ben je de maker van je eigen leven. Door je gedachten en acties te veranderen, verandert je karakter en daardoor je lot.

Herstel van de harmonie

Doordat alle wezens in hun diepste kern één zijn en met elkaar zijn verbonden, werken de wetten van Maät. Alle wezens ontwikkelen zich. Daarbij hebben ze elkaar nodig. Doet iemand iets opbouwends ten gunste van het welzijn en de harmonieuze ontwikkeling van alle wezens, dan volgt harmonie. Niet alleen op het geheel, maar ook naar zichzelf.

Werkt hij de harmonieuze groei tegen, dan volgt ook een reactie, nu één die de veroorzaker zelf uit balans brengt. Op deze manier kan de harmonie zich herstellen. Maät is daarom als kosmische harmonie ook rechtvaardigheid. De veroorzaker kan zelf ook weer van deze reactie leren, zodat dit uiteindelijk ook in zijn voordeel is.

Gelukkig heeft Thoth volgens de Egyptenaren, ook een weegschaal tijdens het leven in de mens geplaatst. Zo kan de mens bij alles wat hij doet van te voren bekijken of iets wijs is om te doen en bedenken wat de resultaten zullen zijn: “De grote god Thoth heeft een weegschaal geplaatst om de juiste beoordeling op aarde te maken,” zegt een tekst. “Hij verborg het hart in het lichaam zodat de eigenaar de juiste afweging kan maken.”[5]

Maät betekent niet dat als er iets onaangenaams op je weg komt, dat je altijd zelf eerder zoiets hebt gedaan. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat je ziek wordt omdat je je teveel hebt ingespannen voor anderen en je langdurig over je grenzen bent gegaan. Het betekent wel dat er een oorzaak aan ten grondslag ligt.

Deze werking van Maät komt ook naar voren op andere vlakken. Als je bijvoorbeeld je lichaam geen gezond voedsel geeft, kan je ziek worden. De kleine celwezens die je lichaam samenstellen krijgen niet de juiste voeding om goed te kunnen functioneren. Dat geldt niet alleen op het materiële vlak, ook gedachten en gevoelens spelen een rol. Zij vormen de atmosfeer, de omgeving, waar cellen en atomen leven. Een positieve, behulpzame levenshouding is ook daarom belangrijk.

Hieruit volgt bovendien dat goed zorgen voor het milieu ook relevant is, want het keert als gezond, of als je niet goed voor het milieu zorgt, als ongezond voedsel naar je terug.

Rechtspraak

Alle mensen moesten volgens Maät leven. Wanneer rechtspraak werd beoefend, moest dit vanzelfsprekend ook volgens Maät gaan. Rechters moesten volgens Maät oordelen. Zij moesten iemand eerlijk behandelen, onpartijdig zijn en niemand voortrekken. Kenden ze iemand dan moesten ze hem precies zo behandelen als iemand die ze niet kenden.[6] Ook maatschappelijke posities mochten geen rol spelen. Rechmire vertelt dat hij ‘belangrijke en onbelangrijke mensen gelijkwaardig behandelde.’ Met belangrijke mensen wordt in deze context bedoeld mensen die een hoge positie in de maatschappij bekleedden.

Goed oordelen was een kunst waarbij je inzicht en begrip nodig had. ‘Ik sprak recht tussen twee boze mannen, zodat beiden tevreden heengingen,’ zegt Anhoermose. ’Ik kalmeerde twee ruziënde broers, zodat ik hun woede verdreef met mijn uitspraak,’ vertelt hij.

Natuurlijk moest je de dader niet zijn gang laten gaan. Maät was niet alleen goed doen maar ook onrecht niet toelaten. ‘Ik weerhield de hebzuchtige,’ zegt Rechmire. ‘Ik stopte de woedende man.’ Diverse teksten geven de indruk dat als je onrecht met woorden kan oplossen, dit vaak het beste werkt. Toch was het soms nodig om een boosdoener gevangen te nemen zolang hij een gevaar vormde. Dit is dan niet alleen een bescherming voor anderen, maar ook voor de dader zelf zodat hij niet nog meer disharmonie kan aanrichten. Hij zal namelijk eens zelf ondervinden wat hij heeft aangericht, zoals diverse teksten aangeven. Hij zal bovendien de harmonie, de relatie tussen hem en de getroffene, moeten herstellen.[7]

Maar of dit nu bij een rechtszitting plaatsvond of in het dagelijkse leven, het werd afgeraden om kwaad met kwaad te vergelden, om terug te slaan. Het zijn, volgens de wijze Egyptenaar Ptahhotep, de universele wetten van Maät die blijvend zijn en de gevolgen bepalen. De innerlijke wetten van de natuur zorgen er vanzelf voor dat de boosdoener eens terugkrijgt wat hij heeft veroorzaakt. Dit gaf ook innerlijke rust. ‘Leef daarom temidden van vrede’, raadt Ptahhotep aan. Vroeg of laat volgt vanuit de natuur een reactie.

Wel was het belangrijk om de dader inzicht te geven. Een tekst raadt aan om niet op hetzelfde niveau als de boosdoener te reageren, ‘om niet te handelen als zijn soort’, maar vanuit een hoger perspectief. Door hem te helpen een visie op te bouwen van Maät, van eerlijkheid, samenwerking en rechtvaardigheid, kan hij zijn fouten inzien.[8] Zo kan hij weer verbinding krijgen met zijn innerlijke kern, waar Maät is, en zichzelf vrijwillig verbeteren.

Justitia

Maät stelt de pure Waarheid en Rechtvaardigheid voor en niet, waar Vrouwe Justitia vaak voor wordt aangezien, de door mensen gemaakte wetten. Deze zijn nooit perfect. Op zijn best proberen ze de innerlijke wetten zoveel mogelijk te benaderen. Toch zijn de wortels van Vrouwe Justitia bij deze natuurwet te vinden. Haar herkomst ligt bij de Romeinse mythologie. Justitia, letterlijk ‘rechtvaardigheid’ in het Latijn, was de godin van de Rechtvaardigheid. Ook zij was een personificatie. De Romeinen namen haar over van de Griekse godin Themis. Net als bij de Egyptenaren is zij de godin van de Rechtvaardigheid, Waarheid en goddelijke orde.

Themis speelde ook een rol in het orakel van Delphi waar ze bij voorspellingen was betrokken. Dat laatste is niet onlogisch als je bedenkt dat op elke actie een overeenkomstige reactie volgt. Daardoor kun je, net als Thoth, van te voren bedenken wat eens op je pad komt. Themis draagt meestal een scepter of een zwaard en bijna altijd de weegschaal. De oude Grieken waren er zelf van overtuigd dat de oorsprong van hun godenfiguren in Egypte lag. Het is dan ook niet onwaarschijnlijk dat Themis met haar weegschaal teruggaat op de Egyptische Maät. De veer is verdwenen, maar haar weegschaal is tot op de dag van vandaag in sculpturen te zien.

[1] Sarcofaagtekst 1130

[2] Dodenboek 182

[3] Dodenboek 182

[4] Dodenboek 182

[5] Papyrus Insinger. In Lichtheim vol. III, 188.

[6] The installatie van de vizier Rechmire. In: Lichtheim vol. II, 23

[7] Instructie van Amenemope.

[8] Instructie van Anchsjesjonk. In: Lichtheim vol. III, 179.

Dit artikel is een bewerking van een artikel dat verscheen in Bres magazine 2023 en het boek Het Mooie Westen, mythen en symbolen in Egypte.

Tekst, foto’s, illustraties copyright: Corina Zuiderduin