Ptahhotep en de kunst van het luisteren
Egypte. Land van magnifieke piramides en ontelbare kunstschatten. In de oudheid stond het bekend als schatkamer van wijsheid. Thoth, de god van de wijsheid zou zijn kennis aan de Egyptenaren hebben gegeven, evenals het schrift. Toch heeft de wijsheid van Thoth niets te maken met intellectuele boekenkennis. Wijsheid van Thoth betekent wijsheid van het hart. Deze wijsheid kon iedereen ontwikkelen. Het enige dat je, volgens Ptahhotep, nodig hebt is: kunnen luisteren.
Thoth en de Egyptische schrijvers
Thoth werd gezien als de gids voor schrijvers, van grote Wijzen als Ptahhotep. Ptahhotep was geliefd, niet alleen vanwege zijn wijsheid, maar vooral ook omdat hij zijn inzichten en talenten ten dienste stelde van zijn medemensen. Eeuwenlang bleef hij, net als andere Wijzen, het inspirerende voorbeeld van het land.
Ptahhotep schreef één van de mooiste wijsheidsteksten die we kennen. Hoewel duizenden jaren oud, blijven zijn woorden hun betekenis behouden, ook nu nog. De tekst is bewaard gebleven in vier kopieën die dateren uit de tijd na Ptahhotep. Ptahhotep zelf leefde in de vijfde dynastie, ca. 2400 v. C.
Luisteren
Volgens Ptahhotep is luisteren een van de belangrijkste eigenschappen die je kunt ontwikkelen. Ptahhotep wijdt er wel bijna honderd versregels aan. Een goede opvoeding bestond er volgens hem uit dat een vader zijn zoon leerde luisteren. Nu zul je misschien denken dat hij daarmee vond dat een kind moet doen wat zijn vader zegt, maar dat is niet wat werd bedoeld. Een goede opvoeding betekende dat een vader zijn kinderen leerde hoe zij naar hun eigen hart moesten luisteren, hoe zij zich konden afstemmen op hun diepste wezen.
Het hart is in Egypte de bron van goddelijke inspiratie. Het is de zetel van liefde en wijsheid. Liefde en wijsheid gaan volgens de Egyptenaren altijd samen. Wanneer je iemand liefdevol wilt helpen, heb je ook inzicht nodig hoe je dit het beste kunt doen. Liefdevol handelen is wijs handelen en omgekeerd. Wijsheid is inzicht in hoe je liefdevol – met compassie – handelt. Dit laat ook de taal van de Egyptenaren zien. Mer-ib en sem-ib betekenen beiden compassie. Ib is het Egyptische woord voor ‘hart’. Mer betekent ‘liefde’ en Sem ‘wijsheid’.
De wijsheid van Thoth is ook nauw verweven met Maät, met de kosmische harmonie. Het was Thoth die de wetten van Maät opschreef. Wat zijn deze wetten van Maät?
De wetten van Maät
Maät was het meest belangrijke begrip in het oude Egypte. Iedereen moest volgens Maät leven en handelen. Maät vertegenwoordigt de kosmische harmonie. Het betekent ook waarheid en rechtvaardigheid. Volgens de Egyptenaren bestaat de hele natuur uit levende wezens die allemaal met elkaar samenwerken. Niet alleen mensen, dieren en planten zijn levende wezens, maar sterren, planeten, mineralen en atomen zijn dat ook. De materie waaruit de bergen en het land is samengesteld is ook leven. Materie is niet dood. Er is, volgens de Egyptenaren, niets dat niet leeft. Al deze wezens komen voort uit hetzelfde oneindige levensbeginsel. Zij zijn daardoor in hun diepste kern één. Er bestaat tussen al deze wezens wel een verschil in ontwikkeling. Er zijn wezens die verder zijn ontwikkeld en er zijn wezens die minder ver zijn ontwikkeld. Al deze levende wezens, hoe klein of hoe groot ook, zijn op weg om zich steeds verder te ontwikkelen. Dit kunnen zij alleen gezamenlijk, met elkaar.
Het diepere deel van de mens, zijn hart, beseft deze eenheid en innerlijke verbondenheid met alle wezens. Dit deel handelt van nature volgens deze harmonie, volgens Maät. Het is het deel in de mens dat oprecht is, eerlijk en liefdevol. Ook wijsheid en inzicht zijn in dit deel te vinden, net als het geweten dat daar ook deel van uitmaakt.
Leidraad
Het hart is, volgens de Egyptenaren, een goede leidraad in het leven. Wie daarnaar luistert is vanzelf geliefd door mensen. Het gaat goed met mensen, wanneer zij volgens de kosmische orde van de natuur handelen.
Iemand die niet luistert werd een ‘dove’ genoemd. Doofheid in Egypte had niets te maken met fysieke doofheid, maar ‘doof’ betekende doof zijn voor Maät. Een dove is iemand die gericht is op zijn ego en hoort daardoor de stem van de zonnegod niet. Tegelijkertijd hoort hij ook zijn medemensen niet. Een dove sluit zich zowel af voor zijn innerlijke god als voor zijn medemensen. Ptahhotep omschrijft zowel iemand die luistert als iemand die niet luistert met de volgende woorden:
“Iemand die wordt beschouwd als een luisteraar, deze zoon blinkt uit, zijn daden vallen op, terwijl falen degene volgt die niet luistert.
(…)
De dwaas die niet luistert, kan helemaal niets. Hij ziet kennis in onwetendheid, bruikbaarheid in schadelijkheid. Hij doet alles wat men verafschuwt en wordt daarvoor elke dag verantwoordelijk gehouden. Hij leeft van datgene waardoor men sterft. Zijn voedsel bestaat uit leugens.
(…)
Een zoon die luistert is een volger van Horus. Het gaat hem goed wanneer hij heeft gehoord.”[1]
Leraar en leerling
Alle wijsheid en inzicht is volgens de Egyptenaren in de mens aanwezig. Het hoeft alleen maar gewekt te worden. Zo zegt de Egyptenaar Intef: “Ik ben een wetende die zichzelf kennis leerde, iemand die Maät overpeinst in zijn hart.”
Mensen konden worden geholpen hun inzichten verder te verruimen. Het bestuderen van teksten uit het verleden kon daarbij een hulpmiddel zijn. Maar de echte wijsheid komt van binnenuit. Woorden, geschreven of gesproken, kunnen deze inzichten helpen opwekken.
Een wijs mens inspireerde zijn leerling. Ptahhotep vertelt daarover:
“Mag deze dienaar (Ptahhotep) worden opgedragen een ‘staf van ouderdom’ (een opvolger) te maken om hem de woorden te vertellen van degenen die luisterden, en de ideeën van de voorouders, die de goden hoorden.
Moge dit voor je worden gedaan zodat strijd kan verdwijnen van de mensen.
(…)
Onderwijs hem vervolgens in de wijsheidsspreuken uit het verleden, zodat hij een voorbeeld kan worden voor de kinderen van de Groten.
Moge het horen bij hem binnentreden. En de toewijding van degene die tot hem spreekt, want niemand wordt wijs geboren.”[2]
Ptahhotep geeft aan dat hij in een lijn van Wijzen staat die teruggaat tot vroegere tijden, tot de ‘voorouders die de goden hoorden’. Op zijn beurt geeft hij zijn inzichten door aan degenen die hem zullen opvolgen. Ptahhotep noemt ook de reden waarom mensen worden geholpen wijsheid verder te ontwikkelen: om strijd tussen en in mensen te laten verdwijnen, om met de opgedane inzichten en ontwikkelde kwaliteiten bij te dragen aan harmonie en vrede, en om op hun beurt anderen aan te moedigen naar hun eigen hart te luisteren. Maar het meest belangrijk is om een voorbeeld te zijn.
‘Als een goed voorbeeld door degene die leidt wordt gegeven, zal het ten goede komen voor altijd. Zijn wijsheid zal zijn voor alle tijden.’[3]
Goede luisteraar
Een wijs mens is iemand die de kwaliteiten van zijn hart in zichzelf geboren laat worden. Ptahhotep vertelt daarover:
“De Wijze voedt zijn ba (ziel) door daarin schoonheid en goedheid te vestigen, zodat hij blij is met hem op aarde. ”[4]
Wijsheid is, volgens Ptahhotep, altijd relatief. Iemand handelt volgens Maät als hij volgens zijn eigen hoogste inzichten en naar zijn beste vermogen handelt. Volgens Ptahhotep zijn er geen grenzen aan het ontdekken van wijsheid en waarheid. Niemand is perfect en weet alles.
Iemand die luistert verstaat ook de kunst om uit de woorden van mensen precies die woorden te herkennen die waar zijn, die wijsheid bevatten.
Afb. 8a Amulet van een hart. Opmerkelijk is dat op dit hart de hiëroglief voor ‘geboorte’ staat. ( Rechts: hiëroglief voor ‘geboorte’ of ‘geboren worden.’ Louvre, Parijs. (foto: Corina Zuiderduin)
Verbinden
Luisteren betekende ook je verbinden met anderen. Het lag volgens de Egyptenaren in de natuur besloten dat wezens elkaar tot steun zijn. Begrip, vriendschap en met aandacht naar elkaar luisteren was daarom ook belangrijk. “Luisteren creëert welwillendheid’, zegt Ptahhotep. ‘Goed luisteren doet het hart goed.’[5]
Luisteren is, volgens Ptahhotep, nauw met spreken verbonden. Weten wanneer en hoe je iets zegt en of je iets zegt is een vaardigheid. Je hoeft niet altijd iets te zeggen, soms is het voldoende, of in sommige gevallen misschien beter, om alleen een voorbeeld te zijn.
Bovenal betekent luisteren je afstemmen op je hart dat zonder woorden spreekt. Luisteren hangt, volgens Ptahhotep, samen met liefde. ‘Liefde leidt tot het bereiken van vervolmaking wanneer het luisteren en het spreken goed is,’ zegt hij. En het spreken is goed, vervolgt Ptahhotep, wanneer het luisteren goed is. ‘Luisteren is beter dan al het andere.’[6]
Wie luistert vormt een kanaal van inspiratie vanuit zijn hart voor zijn medemensen. Misschien is het geen toeval dat de hiëroglief voor het woord ‘kanaal’ hetzelfde is als dat voor ‘liefde’.
Dezelfde hiëroglief betekent ook ‘liefde’.
Noten
Noot 1 tot en met 6: Wijsheidstekst van Ptahhotep. Uit: Lichtheim, M., Ancient Egyptian Literature, vol. 1, London 1973, 61-80.
Dit artikel is een bewerking van het artikel De kunst van het luisteren dat verscheen in Bres-magazine 325, december 2020/januari 2021 en het boek Het Mooie Westen, mythen en symbolen in Egypte.
Copyright tekst: Corina Zuiderduin, afbeeldingen: Emy ten Seldam en Corina Zuiderduin